1 2 3

Tweehonderd jaar Koloniaal Werfdepot

Tweehonderd jaar Koloniaal Werfdepot

Het is dit jaar tweehonderd jaar geleden dat het Koloniaal Werfdepot in Harderwijk gevestigd werd. Pas in 1909 verhuisde dit legeronderdeel naar Nijmegen. Het dagelijks leven in Harderwijk werd dus bijna een eeuw lang in belangrijke mate bepaald door de aanwezigheid van mannen uit tal van Europese landen. Zij werden hier in zes tot dertien weken opgeleid voor militaire taken in het toenmalige Nederlands-Indië. Naar schatting vertrokken vanuit Harderwijk zo’n 150.000 koloniale soldaten naar Indië. Ter gelegenheid van deze herdenking toont het Stadsmuseum Harderwijk van 3 juni t/m 6 juli 2014 werken van Ghanese kunstenaars. Deze tentoonstelling is tot stand gekomen in samenwerking met World Art House uit Well.

Een aantal werken van deze Ghanese kunstenaars zijn ook te zien in het St Jansdal Ziekenhuis in Harderwijk. Het St Jansdal leerde in 1994 het St Mary’s Hospital in Ghana kennen. Al twintig jaar trekken ze samen op met het St Mary’s. Van een klein en onooglijk ziekenhuis heeft het zich sindsdien ontwikkeld tot een ziekenhuis, waar ruim 150.000 plattelandsbewoners hun toevlucht zoeken bij ongeval, ziekte, geboorte. 



Sterke rekruten

De militaire dienst in de Nederlandse koloniën was niet altijd even gezond en aantrekkelijk. Verhalen over hoge sterfte en strenge discipline waren weinig aanlokkelijk voor nieuwkomers. Vandaar dat de wervingsofficieren in Nederland nogal eens moeite hadden voldoende rekruten aan te trekken. Dat gold zeker in jaren dat er in Nederlands-Indië stevig gevochten werd. Zoals in de Java-oorlog (1825-1830) toen de koloniale autoriteiten een gevaarlijke opstand moesten neerslaan.

Kort na die oorlog besloot men niet alleen in Europa op zoek te gaan naar geschikte kandidaten, maar ook buiten Europa, met name in Afrika. Hertog Bernard van Saxen-Weimar-Eisenach, de latere bevelhebber van het Oost-Indische leger, verwoordde in het memorandum Gedachten nopens eene weinig kostende en doelmatige organisatie der Landmagt in Neerlands Oost Indische Bezittingen waarom Afrikanen wel eens dé oplossing voor het soldatentekort zouden kunnen zijn. ‘Want’, schreef hij, ‘wanneer gehele bevolkingen uitsterven, blijven er de negers over, velen onder hen zijn van een zeer sterk ligchaamsgestel en van hun jeugd af gewend aan gemeen slecht voedsel en harden arbeid. Zij bereiken meestal eenen hoogen ouderdom en blijven lange tijd tot den arbeid bekwaam, hun ligchaam is aan harde slaapsteden gewoon, bedden en zelfs stroozakken kennen de meesten slechts bij naam.’

Deze veelbelovende soldaten vond men vooral aan de West-Afrikaanse kust waar Nederland tot 1872 forten in bezit had. De hoofdvestiging was fort St. George d’Elmina in het tegenwoordige Ghana, lange tijd vertrekpunt van slavenschepen naar West-Indië.
De Nederlandse regering zocht voor de werving contact met de koning van de Ashanti, een volk in het zuiden van Ghana. In het najaar van 1836 werd generaal-majoor J. Verveer naar de koning van de Ashanti gestuurd. Hij arriveerde op 1 november 1836 in Elmina en vertrok vervolgens met een gevolg van ongeveer negenhonderd mensen naar de hoofdstad Kumasi. Voor het merendeel waren het dragers die de proviand en de vele geschenken door het oerwoud transporteerden. Na langdurige onderhandelingen sloot Verveer een overeenkomst met koning Kwaku Dua die aan Verveer de prinsjes Kwasi Boachi en Kwame Poku meegaf om in Nederland een opleiding te krijgen. Arthur Japin schreef over hen de roman De zwarte met het witte hart (1997).

De Ashanti-koning leverde slaven en krijgsgevangenen uit de omliggende regio's die een voorschot kregen waarmee ze zichzelf formeel vrij kochten. Als ze in militaire dienst van de Nederlanders waren, moesten ze het geld terugbetalen.


Ghanezen in Indië en in Harderwijk
In totaal werden meer dan drieduizend Afrikanen als soldaat voor het Koninklijk Nederlands-Indisch leger (KNIL) geronseld. In Indië kregen zij de bijnaam Belanda Hitam, Zwarte Hollanders. Ze kregen een nieuwe, Nederlandse naam, liefst kort en gemakkelijk uit te spreken, zoals Piet Klink, Hendrik Baas, Willem Nelk of Jan Kooij.

De Afrikanen kregen in Indië dezelfde privileges als de Nederlanders. Als zwarte Europeanen stonden ze boven de inlanders. Als hun diensttijd erop zat, konden ze kiezen: óf in de Oost blijven, óf terug naar het thuisland. Als ze voor het laatste kozen, reisden ze via Harderwijk. Daar moesten ze uitgeschreven worden uit de dienst. Er zijn hier dus wel degelijk Ghanezen geweest, maar niet in opleiding.


Programma 21 juni  

Om dit bijzondere jubileum niet onopgemerkt te laten passeren, worden op zaterdag 21 juni verschillende activiteiten georganiseerd. Het programma ziet er als volgt uit:

10.30 – 11.00 Onthulling herdenkingsplaquette op het Muntplein

Op de plek waar vrijwilligers zich aanmeldden voor een militaire toekomst in Nederlands-Indië wordt een replica onthuld van een wervingsaffiche. Zo zal in het gebouw van de toenmalige Oranje Nassaukazerne een blijvende herinnering voortleven aan roerige tijden in Harderwijk.

11.00 – 18.00 Indische Markt op en rond de Smeepoortenbrink


Proef de onvervalste Indische sfeer op een markt met kramen waar allerlei Aziatische waren verkocht worden. Op het podium treden De Tippezangers en de indorockband The Blue Tones op.

13.00 – 17.00 Expositie en workshop in het Stadsmuseum


Herinneringen aan het Koloniaal Werfdepot zijn te zien in het Stadsmuseum, dat op de begane grond gratis toegankelijk is: presentatie van beelden over de kolonialen, attributen uit 19e-eeuws Harderwijk, bijna levensechte Indiëgangers, kunstobjecten van de toenmalige Goudkust (nu Ghana), enz. Voor slechts € 5 p.p. kunt u deelnemen aan een workshop Indische hapjes maken. Natuurlijk eet u die zelf op of neemt u ze mee naar huis. Het St Jansdal Ziekenhuis uit Harderwijk verzorgt een presentatie over de samenwerking met het St Mary's Hospital uit het Ghanese dorpje Drobo.

18.00 – 19.00 Spectaculaire muzikale show op het Klooster


Niet alleen het Fanfarekorps Bereden Wapens en het Korps Wielrijders maar ook onze Stedelijke Harmonie, onze stadsomroeper en anderen zetten hun beste beentje voor. Marsmuziek, majorettes, color guard, enz. De toegang is gratis. Wees er op tijd bij om een plekje op de tribune te bemachtigen.

 

Meer weten over het Koloniaal Werfdepot in Harderwijk? Bekijk dit filmpje: